Twee Verlakte Borden, Japan

Periode

ca. 1700-1725

Materiaal

Kaeki-hout, kalk, lak (Rhus vernicifera), pigmenten, goudpoeder en goudfolie

Afmetingen

(diameter) 27.00cm.

Beschrijving

De borden maakten waarschijnlijk deel uit van een verlakt servies, zoals dat in het begin van de 18e eeuw op bestelling werd vervaardigd voor de Europese markt.
De vorm van het bord met de typische lage, brede platte rand met een licht opstaand randje is naar het model van een Nederlands tinnen serviesbord.
De decoratie van het vlak vertoont enig relief (in makie-techniek) en verbeeldt een oosters landschap met gebouwen en bomen.
De decoratie van de rand loopt door tot aan het vlak en bestaat uit een bladrank (karakusa-motief) waartussen drie gestyleerde chrysanten (kiku-motief).
Het verschil in het lakwerk van beide borden - zowel in het vlak als op de rand - is opmerkelijk en maakt duidelijk dat hier verschillende schilders of “lakmannen” aan het werk waren, ieder met hun eigen interpretatie van de motieven.

Nadat vanuit Nederland in de 17e eeuw grote opdrachten voor meubels in Japans lakwerk waren gekomen, daalde, waarschijnlijk door de hoge kosten, de belangstelling voor dat grote werk rond 1690. De belangstelling voor lakwerk op zich verdween niet, maar men was voornamelijk geïnteresseerd in kleinere objecten en serviesgoed (borden, schotels, thee-, koffie-, en chocoladekoppen, theepotten en kommen). Omdat vanaf ca. 1700 de vraag naar vooral tafelgerei groot was, gingen de lakwerkers over op “serieproductie” voor die buitenlandse bestellingen. In serviesgoed kregen de stukken dezelfde decoratie. Een decoratie die dicht staat bij de “Pictorial style” van het lakwerk in de tweede helft van de 17e eeuw, maar in een iets eenvoudiger uitvoering en tot ca. 1785 altijd met oosterse motieven gedecoreerd.
Dit Japanse verlakte serviesgoed concurreerde in het bovenste segment van de Europese markt met porselein, waarbij lakwerk als het meest zeldzame en bijzondere oosterse product werd gezien dat dientengevolge de bezitter ook meer status verleende.

De motieven:
Toen de vraag naar verlakt serviesgoed in het begin van de 18e eeuw toenam, baseerden lakwerkers hun beschilderingen vooral op de motieven zoals zij die op Arita-porselein vonden:
Landschappen met huizen en bomen, bladranken (karakusa) en bloemmotieven zoals de chrysant (kiku).





De techniek:
Soms gebruikte men koper als ondergrond voor lakwerk, bijvoorbeeld in plaquettes, maar hout is veruit het meest gebruikte materiaal voor verlakte objecten. Voor meubels gebruikte men gewoonlijk hinoki- (Cupressus, cypres) en soms ook wel sugi-hout (Cryptomeria japonica, Japanse cypres). Voor gedraaid werk, zoals kommen en borden, werd keaki-hout (Zelkova serrata, verwant aan de iepen) gebruikt dat buitengewoon dun gedraaid kan worden en zeer licht is (een kom van keaki-hout weegt, vóór het lakken, niet meer dan 8 gram)
Het hout wordt, in veel lagen, met het geprepareerde sap van de lakboom (Rhus vernicifera) bestreken. Na iedere laklaag, wordt het object in een stofvrije omgeving met een zeer hoge luchtvochtigheid (80 à 90 %) gedroogd en daarna opgeschuurd.
Relief bouwt men op door op die plaatsen waar men hoog- of laagrelief nodig heeft, kalk door enkele van de onderste laklagen te mengen. Voor de kleur wordt pigment toegevoegd.
De makie-techniek houdt in dat men goudpoeder strooit of goudfolie legt op de natte lak. Het goud zinkt enigszins ín de lak en na droging kan men het polijsten. Daarna volgt nog een laag transparante lak die ook weer gepolijst wordt. Om het goud meer nadruk en glans te geven, bracht men het vaak op laagrelief (hiramakie) of zelfs op hoogrelief (takamakie) aan. Voor de Nederlandse exportmarkt werkte men veelal met goud op een zwarte ondergrond.
De “Pictorial style” van het Japanse lakwerk vinden we vanaf, globaal gesproken, 1630. Vanaf ca. 1650 maakt de stijl een ontwikkeling door: de cartouches met dubbele randen om de voorstellingen heen verdwijnen geleidelijk aan totdat we rond 1680 van een volgroeide “Pictorial style” gesproken kan worden waarin de voorstellingen los in het vlak staan. De meeste voorwerpen in deze stijl werden in makie-techniek van goud-op-zwart gemaakt.